به نام خدا

"همگرایی فضایی، رویکردی منطقه ای به توسعه پایدار شهر – منطقه ساحلی مازندران"

محمد رضا حق جو

"عضو هیئت علمی گروه شهرسازی دانشگاه مازندران"

·      مسئله

ناحیه ساحلی مازندران، منطقه ای است با ظرفیتهای محیطی بی بدیل با ویژگی های نادر که به واسطه استقرار بین بزرگترین دریاچه دنیا و کوهستان البرز، شرایط جذابی را برای سکونت و فعالیت فراهم آورده است.

واکنش نادرست به روندها و فرآیندهای استقرار سکونت و فعالیت، ناحیه ای پرفشار و ناسازگار و مملو از چالش های محیطی به وجود آورده است. به طوریکه به طور فزاینده ای از مزیت های محیطی آن کاسته شده و وضعیت نگران کننده ای به این ناحیه رنجور بخشیده است.

درک نادرست از ماهیت سرزمین و الگوی توسعه پایدار توامان و نیز شیوه هدایت و کنترل مبتنی بر این درک نارسا، چالش استراتژیک در ناحیه به شمار می آید.

ساختار سنتی مدیریت چندپارچه و مجزای مراکز زیست و فعالیت توانایی حل مسائل متعدد و در هم تنیده شهر – منطقه چند مرکزی و پر تعامل مازندران را ندارد. این ساختار سنتی دارای مشکلات اساسی شامل؛

-      کمبود منابع و انگیزه برای حل مشکلات فرا محلی؛

-      فقدان جامع نگری در تبیین مسائل منطقه ای؛

-      عدم امکان برنامه ریزی فضایی یکپارچه؛است.

کلیت واحد و تعامل گسترده بین عناصر گوناگون در شهر – منطقه ساحلی مازندران در شرایط کنونی به صورت کاملاً پراکنده منطبق بر الگوی تقسیمات اداری توسط شهرداری ها و فرمانداری های مستقل مدیریت و برنامه ریزی می شود. نتیجه عینی آن، بروز تعارض و تزاحم عملکردی/فضایی، افت شدید کارآیی ساختار مدیریت که به تبع آن نیز بازتاب هایی مانند:

-      خزش فضایی بی رویه و بی برنامه؛

-      آلودگی های بحرانی محیط زیست؛

-      نابودی منابع طبیعی، اراضی کشاورزی، باغات و ساحل؛

-      ناهماهنگی در سیاستگذاری فضایی؛

هویت شهر – منطقه ساحلی مازندران را تهدید نموده و می نماید.

·      رویکرد

هر پدیده ای متناسب با ماهیت و چیستی خود در مواجهه با فرآیندها، روندها و چیزها، رفتارهایی را مختص به خود بروز می دهد. بازتاب های متفاوت ناشی از رفتارهای مزبور، در یک چارچوب عقلایی و نظام مند رویکردهای مواجهه ویژه خود را می طلبد. منطق فوق جایگاه ویژه ای را در رهیافت های نوین مدیریت فضا به ویژه با تفکر استراتژیک احراز نموده است.

در این تفکر مبتنی بر نتیحه گیری مشهور "ساختارها از راهبردها پیروی می کنند". الزام بنیادین به سنخیت ماهیت سرزمین و شیوه های هدایت و کنترل فضایی برای دستیابی به توسعه ای پایدار وجود دارد.

در مسیر عقلایی از تفکر استراتژیک برآیند شناخت ماهیت فضا منجر به طراحی راهبرد متناسب گشته است که منبعث از آن ساختارهای هدایت و کنترل موجود بازنگری و بازسازی خواهند شد.

در این شرایط ساختارها توانایی انجام موثر ماموریتهای نوین خود را خواهند داشت.

ماهیت فضایی منطقه مازندران بطور کلی و شرایط ویژه ناحیه ساحلی و شهرهای آن، گونه ای از ساختار فضایی را نشان می دهد که راهبردها و در پی آن ساختارهای هدایت و کنترل متناسب را می طلبد.

می توان گفت:

مازندران شهر - منطقه ای است چند مرکزی که فشار عمده زیست و فعالیت بر پهنه جلگه و به خصوص ناحیه ساحلی آن بوده و در عین حال فضایی در هم تنیده به وجود آورده است.

سرنوشت و ماهیت توسعه فضایی تک تک عناصر موجود در این ناحیه در گرو هماهنگی، همکاری و سازگاری راهبردها و منبعث از آن ساختار هدایت و کنترل یکپارچه این منطقه خواهد بود.

در شرایط کنونی تفرق مدیریت سیاسی و مدیریت فضایی موجود چالش بنیادی این شهر – منطقه ساحلی بوده که پیامدهای جبران ناپذیر محیطی، فضایی و اجتماعی – اقتصادی را به بار آورده است.

منطقه گرایی راهبرد بنیادین مواجهه با شهر – منطقه ساحلی مازندران تلقی گردیده و شیوه مواجهه با مسائل هر یک از خرد نواحی این منطقه از دریچه نگاهی همگرا و منطقه ای قابلیت مواجهه و برخورد را خواهد داشت.

بنابراین طراحی راهبرد همگرایی فضایی با رویکرد منطقه گرایی در توسعه پایدار شهرهای ساحلی پیش نیاز توسعه پایدار شهرهای ساحلی تلقی می گردد.

ضرورت دارد راهبرد یکپارچگی و انسجام را در ساختار هدایت و کنترل فضایی به کار برده تا ساختار جدید توانایی هدایت و کنترل روندها و فرآیندهای دینامیک نوین منطقه را از خود بروز دهد. چرا که تجربه جهانی نشان می دهد که بهترین ابزار کارآمدی ساختارهای حاکم بر شهر – منطقه ها ایجاد سیستم منسجم و واحد مدیریت و برنامه ریزی فضایی استراتژیک و همگرا است.